Από τα τέλη της δεκαετίας του 90, όταν και ξεκίνησε η πρώτη ουσιαστικά μεγάλη προσπάθεια διοικητικής μεταρρύθμισης στην τοπική αυτοδιοίκηση, με το Νόμο Καποδίστρια, οι νέοι Δήμοι και κοινότητες που προέκυψαν σε όλη τη χώρα, περίπου 1.000, προήλθαν από συνενώσεις Δήμων ή/και Κοινοτήτων.

Βασικός στόχος της μεταρρύθμισης ήταν η αποτελεσματικότερη λειτουργία των νέων Δήμων, μέσω της οργάνωσης αλλά και της αξιοποίησης των περισσότερων πλέον εργαζομένων που ο κάθε –νέος- Δήμος διέθετε.

Σε μια Ελλάδα εντελώς διαφορετική τότε, μέσω του προωτοεμφανιζόμενου θεσμού του ΑΣΕΠ, εξιδικευμένοι και πτυχιούχοι κυρίως νέοι υπάλληλοι προσλήφθηκαν για να στελεχώσουν κυρίως τις τεχνικές και οικονομικές υπηρεσίες των Δήμων. Η στελέχωση των δήμων θεωρείτο και αποδείχτηκε ότι ήταν η αναγκαία συνθήκη για να λειτουργήσουν οι δήμοι ως οργανισμοί τοπικής ανάπτυξης.

Δυστυχώς όμως, παρά τον καλό σχεδιασμό, πολλοί μικροί και απομακρυσμένοι δήμοι δεν λειτούργησαν ποτέ ικανοποιητικά. Ο βασικότερος, κατά την άποψη του γράφοντος, λόγος έχει να κάνει με την στελεχειακή «αποψίλωση» αυτών των δήμων. Με διάφορους τρόπους, λειτουργώντας πελατειακά ο εκάστοτε νομοθέτης, άφηνε τους εξειδικευμένους, πτυχιούχους εργαζόμενους να εγκαταλείπουν τους απομακρυσμένους δήμους και να στελεχώνουν μητροπολιτικούς δήμους ή άλλες υπηρεσίες που στεγαζόντουσαν στις μεγάλες πόλεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρόσληψη εκατοντάδων οικονομολόγων – λογιστών περίπου το 2003-2004, για τους οποίους ο σχεδιασμός προέβλεπε να αποτελέσουν τους βασικούς λογιστές των Δήμων, που θα εφάρμοζαν το διπλογραφικό σύστημα τήρησης της λογιστικής. Με την μεταρρύθμιση του Καλλικράτη, αποφασίστηκε το 2000 η εφαρμογή του διπλογραφικού συστήματος σε Δήμους με πληρθυσμό άνω των 5.000 κατοίκων.

Έτσι οι Δήμοι υποχρεώθηκαν στην σύνταξη και δημοσίευση οικονομικών καταστάσεων, Ισολογισμού και Αποτελεσμάτων Χρήσης. Η υποχρέωση αυτή τους ανάγκασε και συνάμα τους βοήθησε να απεικονίσουν την πραγματική οικονομική κατάσταση τους, προσφέροντας μεγαλυτερη διαφάνεια και καλύτερη λειτουργία για τον κάθε Δήμο. Όμως παρά τη ρητή δέσμευση στην προκήρυξη της πρόσληψης ότι οι προσληφθέντες θα έπρεπε να υπηρετήσουν στο Δήμο που προσλαμβάνονταν για δέκα χρόνια χωρίς δικαίωμα μετάταξης, μετά από λίγους μόνο μήνες η διάταξη αυτή καταστρατηγήθηκε και άλλαξε με νομοθετικές ρυθμίσεις.

Αποτέλεσμα τα 2/3 των δήμων, ιδιαίτερα οι μικροί, απογυμνώθηκαν από οικονομολόγους, και αναγκάστηκαν να υποστηριζονται από εξωτερικούς λογιστές. Όμως ποιος μικρός Δήμος και με τι κριτήρια μπορούσε να ελέγχει την ποιότητα δουλειάς ενός εξωτερικού λογιστή, όταν δεν είχε κάποιον με πραγματικές γνώσεις λογιστικής. Πρόκειται για ένα μόνο παράδειγμα που συνέβη περισσότερο από 10 χρόνια πριν. Αντίστοιχα τέτοια παραδείγματα πολλά δυστυχώς…

Και κάπως έτσι, με υποστελεχωμένους όλους τους μεσαίους και μικρούς δήμους, φτάσαμε στη μεταρρύθμιση του Καλλικράτη το 2010, που προέβλεπε, ορθως κατά τη γνώμη του συτνάκτη, την ακόμα μεγαλύτερη συγχώνευση δήμων και κοινοτήτων, και τη δημιουργία 325 Δήμων. Στόχος, όπως και του Νόμου Καποδίστρια, ήταν οι νέοι Δήμοι να αποτελέσουν σύγχρονους Οργανισμούς που θα ήταν καλά στελεχωμένοι και ορθά οργανωμένοι. Δυστυχώς για την ιστορία της αυτοδιοίκησης στη χώρα μας, ο Καλλικράτης συνέπεσε χρονικά με την ελληνική πτώχευση, την κρίση και κάποιες εντελώς παράλογες επιλογές.

Οι μνημονιακές δεσμεύσεις της χώρας προέβλεπαν τη συρρίκνωση του μεγέθους του κράτους. Με πρόσχημα αυτή την πραγματική ανάγκη, θεσμοθετήθηκε η ενδοδημοτική κινητικότητα, στις αρχές του 2014. Με δεδομένο ότι για να λειτουργήσουν καλύτερα οι νέοι Δήμοι και οι επιχειρήσεις τους, ιδιαίτερα οι απομακρυσμένοι, χρειάζονταν εξειδικεμένο προσωπικό, λαμβάνοντας όμως υπόψη τη μνημονιακή υποχρέωση περί παγώματος των προσλήψεων, η ηγεσία του Υπουργείου Διοικητικής Μεταρρύθμισης και του Εσωτερικών εισήγαγαν το θεσμό της εθελοντικής κινητικότητας.

Συγκεκριμένα δόθηκε η δυνατότητα σε υπαλληλους να αιτηθούν της μετακίνησης σε άλλους Δήμους, Δημοτικές Επιχειρήσεις και Δημοτικά Νομικά Προσωπα Δημοσίου Δικαίου αλλά και Περιφέρειες. Αρκούσε απλώς να υπάρχει θέση και να συναινέσει ο Δήμαρχος του Δήμου Προέλευσης και ο Δήμαρχος του Δήμου Προορισμού. Φάνταζε έξυπνο και καινοτομικό για την εποχή του, όμως αποτέλεσε την αρχή της σιωπηρης αποψίλωσης και αποδυνάμωσης των Δήμων, ιδιαίτερα των περιφερειακών και μικρών, δηλαδή αυτών που έτσι κι αλλιώς ήταν υποστελεχωμένοι.

Το ιδιαίτερα απίστευτο ήταν ότι καταληκτική ημερομηνία, μετά την παράταση που πήρε, ορίστηκε η 29η Αυγούστου 2014, δηλαδή 2 μέρες πριν αναλάβουν οι νέες δημοτικές αρχές που είχαν εκλεγεί στις εκλογές του Μαΐόυ του ίδου έτους. Σε πολλές περιπτώσεις η περίεργη αυτή ιδιαιτερότητα λειτούργησε καταστροφικά για κάποιους δήμους, στους οποίους άλλαξε χέρια η διοίκηση.

Υπήρξε το φαινόμενο απερχόμενος Δήμαρχος να «προσφέρει» τη σύμφωνη γνώμη σε όλους τους οικονομολόγους και μηχανικούς που ήθελαν να μετακινηθούν σε κεντρικούς αστικούς Δήμους και στην Περιφέρεια, αφήνοντας για παρακαταθήκη στον επόμενο Δήμαρχο έναν Δήμο χωρίς στελέχη. Υπήρξαν αρκετές τέτοιες περιπτώσεις. Σε όλες το αποτέλεσμα ήταν οι Διοικήσεις και οι Δήμαρχοι να μην μπορούν να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν δράσεις και κυρίως έργα υποδομών.

Τον αρχικό κύκλο κινητικότητας διαδέχθηκαν πολλοί κύκλοι στη συνέχεια, με αποκορύφωμα τα τελευταία χρόνια, με την καθιέρωση της κινητικότητας μέσω του Μητρώου Ανθρώπινου Δυναμικού του Ελληνικού Δημοσίου, όπου οι υπάλληλοι των Δήμων μπορούν να μετακινηθούν χωρίς ουσιαστικά να εκφέρει γνώμη ο Δήμος από τον οποίο αποχωρούν. Με την καθιέρωση του Συστήματος τα τελευταία 4-5 χρόνια δόθηκε ουσιαστικά η χαριστική βολή στη διοικητική και στελεχειακή επάρκεια πάρα πολλών Δήμων της χώρας. Η πολύ καθυστερημένη τροποποίηση που προβλέπει ότι απαιτείται να δοθεί σύμφωνη γνώμη για τη μετακίνηση μηχανικών της Τεχνικής Υπηρεσίας, ψηφίστηκε πολύ αργά, και αφού οι περισσότερες τεχνικές υπηρεσίες Δημων εμειναν χωρίς μηχανικούς. Τα ίδια και χειρότερα συμβαίνουν στις Οικονομικές και Διοικητικές Υπηρεσίες.

Οι Δήμοι λοιπόν εν έτει 2024, κυρίως οι μικροί και περιφερειακοί, με πολλαπλάσιες χωρικές και λειτουργικές αρμοδιότητες, λειτουργούν με λιγότερο επιστημονικό προσωπικό σε σύγκριση με 20 χρόνια πριν.

Δεδομένης της πλήρους αποδυνάμωσης, και της αδυναμίας των Δήμων να διαχειριστούν και να υλοποιήσουν μεγάλα έργα, καθιερώθηκε ο θεσμός των Δημοτικών Δικτύων και των Αναπτυξιακών Οργανισμών, οι οποίοι νομοθετικά έχουν τη δυνατότητα να στελεχωθούν με πιο ευέλικτο τρόπο και να στηρίξουν τους Δήμους. Όμως με ελάχιστες εξαιρέσεις, ο θεσμός βοήθησε αποσπασματικά, και οι μικροί Δήμοι εξακολουθούν να μην μπορούν να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν τα σημαντικά έργα.

Όμως ο –κάθε- Δήμος είναι μια μικρή κυβέρνηση. Έχει ποικίλες και πάμπολλες αρμοδιότητες σε τοπικό επίπεδο. Σε κανέναν οργανισμό, αυτός που διοικεί και σχεδιάζει δεν είναι σε θέση να παράγει έργο, εάν δεν έχει το κατάλληλο, κα σε ικανότητες αλλά και σε αριθμό, ανθρώπινο δυναμικό. Οποιοσδήποτε άνθρωπος έχει δουλέψει στο σχεδιασμό και την υλοποίηση έργων γνωρίζει αυτούς τους βασικούς κανόνες του management. Με βάση τα αυτονόητα, αντί σε κεντρικό επίπεδο να φροντίσουν να δημιουργήσουν καλά στελεχωμένους δήμους, οι Δήμοι υποστελεχώνονται και δημιουργούνται δεξιά και αριστερά δίκτυα και αναπτυξιακοί οργανισμοί, αμφίβολης βιωσιμότητας, οι οποίοι με τεράστια ευελιξία προσλαμβάνουν μηχανικούς και οικονομολόγους.

Το σύστημα όμως δεν αποδίδει. Και πώς γίνεται να αποδώσει όταν η διοίκηση του δήμου και ο Δήμαρχος στηρίζονται στην υποστήριξη μόνο εξωτερικών συνεργατών, χωρίς στελέχη τα οποία διοικούν και στα οποία μπορούν να θέτουν προτεραιότητες και αρμοδιότητες;

Για ποιο λόγο δεν καθιερώνεται στους Δήμους η ίδια ευελιξία πρόσληψης προσωπικού; Η γιατί δεν καθιερώνεται μια βελτιωμένη διαδικασία πρόσληψης προσωπικού σε λίγους μήνες, προκειμένου οι Δήμοι, με ιδίους πόρους να μπορούν να προσλάβουν με αντικειμενικά κριτήρια εξειδικευμένο προσωπικό. Γιατί αντ’ αυτού δίνεται η δυνατότητα να δημιουργούνται κι άλλοι αναπτυξιακοί οργανισμοί και δίκτυα δήμων και συνεχως να αυξάνονται; Μια πληθώρα νέων Φορέων, με αμειβόμενα μέλη στο ΔΣ, με γενικούς διευθυντές και με πολλά έξοδα. Μάλιστα, σε αντίθεση με το παρελθόν, σήμερα οι Δήμοι και οι Περιφέρειες μπορούν να συμμετέχουν σε πολλούς αναπτυξιακούς οργανισμούς. Έξοδα χωρίς ανταπόδωση στην τοπική ανάπτυξη. Γιγάντωση του συγκεντρωτισμού. Αποδυνάμωση της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Σίγουρα κυριάρχησε στη δημόσια σφαίρα η άποψη για διεφθαρμένους δήμους, για κατασπατάληση χρήματος από τους Δήμους και για ανίκανους δημοτικούς υπαλλήλους. Όμως, ο καθένας πρέπει να καταλάβει ότι άλλο πράγμα η ανάγκη για την τήρηση αξιοκρατικών κριτηρίων στην πρόσληψη στελεχών και άλλο πράγμα η ανάγκη για άμεση στελέχωση των μικρομεσαίων δήμων της χώρας με εκατοντάδες εξειδικευμένους επιστήμονες.

Και οι δύο ανάγκες υπάρχουν. Για να λειτουργήσουν οι Δήμοι, χρειάζεται σχεδιασμός, μεθοδικότητα και υλοποίηση έργων και δράσεων. Χρειάζονται την υποστήριξη εξωτερικών εταιριών και δικτύων ή αναπτυξιακών οργανισμών, όμως χρειάζονται μία ομάδα εξειδικευμένων μηχανικών και οικονομολόγων κυρίως που θα είναι στελέχη του Δήμου και θα αποτελούν αυτόύς που θα σχεδιάζουν και θα ελέγχουν και τη δουλειά των ιδιωτών.

Οι περισσότεροι Δήμοι χρειάζοτνται στελέχη που θα μείνουν πολλά χρόνια και θα παράγουν έργο στους Δήμους τους. Θα πρέπει να θεσμοθετηθούν τρόποι, όπως μεγαλύτερος μισθός σε πιο απομακρυσμένους δήμους, φορολογικές ελαφρύνσεις αλλά και υποχρέωση παραμονής για τουλάχιστον δέκα (10) χρόνια. Αυτά θα είναι μόνο η αρχή. Και φυσικά απαιτείται άμεσος εκσυγχρονισμός των κριτηρίων πρόσληψης. Σε διαφορετική περίπτωση αποδυναμώνεται η τοπική αυτοδιοίκηση, άρα η τοπική και εθνική ανάπτυξη αλλά και η δημοκρατία.